СОЧИНЕНИЯ ПОБЕДИТЕЛЕЙ

Сочинение на калмыцком языке

Автор: Убушаева Эвелина,12 лет

Язык: калмыцкий

Тема сочинения: ««Җаӊhр» хальмг баатрлг дуулврин чинр



ü Хальмг улсин амн урн үгин зөөр байн болн өвәрц. Терүнд олн

зүсн үүдәврмүд бәәнә. Эдн дундас сувсн болгсн баатрльг дуулвр «Җаӊhр»

онц орм эзлнә, делкән урн үгин келнә шүлгләни хамгин чинртә үүдәвр-

мүдин негнь болж тоолгдна.

«Җаӊhр» өдгә цаг күртл келгдәд, дуулгдад, хадhлгдад йовдгнь улсин

билгтнрин, җаӊhрчнрин нилч. Эн мана дуулвр ода күртл чилшго зөөр.

Алдр «Җаӊhрт» мана өвкнрин ухан-тоолврнь, җирhлин хәләцнь товчлата

Эпос өсчәх баһчуд сурһхд онц нилчән күргнә. «Күн болхнь – баһасн,

күлг болхнь – унһнаснь» гиҗ келдг биший? Хальмг келн-улсин сурһмҗ

«Җаӊhрт» хадһлгдсмн. Эпосин халхсар хальмг йоста залуһин дүр, күүкд

улсин ке сәәхнинь дүрснь үзҗ болхмн. «Җаңһр» үүдәгдсн цагас авн эндр

өдр күртл чинрән геелго келгдҗ, дуулгдҗ йовна.

Хальмг улсин дуулвриг альк болвчн халхас авч хәләҗ болҗана.

Хальмг баатрлг дуулвр «Җаңһр» амн урн үгин зөөр болвчн энүгәр дамҗад

бөк бәрлдәнә тускар медҗ болҗана. «Җаңһриг» умшад шинҗлхлә, бөк

бәрлдәг җаңһрчнр йир сәәнәр, тодрхаһар дүрслҗ орулҗ. Бөк бәрлдән мана

өвкнр кезән-кезәнәс нааран әрүнәр хадhлад йовсмн. Хальмг улсин «Бөк

бәрлдән» наад ик бичкн уга цугтан меднә. «Бөк бәрлдән» нәр болсн цагт,

үрн-садн hархла, ик байр болсн цагт давулна. Эннь баатрмудын чаӊh -

чииргин үзүлнә.

Богд Җаӊhр зәрлг болн бәәнә:

Күүкд ноолдхла,

Гүүhәд бәәх нег өвгн бәәнә,

Түүг дарҗ бәәх

Тавн миӊhн маӊhсин көвүд өгтн, - гинә…

«Җаӊhрт» келгдҗәх хальмг улсин ноолдана тускар йир соньн. Энүнд ухалҗ

hарhдг билгнь болхла, мадниг соньмсулна.

…Хоӊhрин хойр юмнь

hазрт күргл уга өргәд авб.

Цокн гисн бийнь

Арhта күүнә үрн болад,

Ар көлин чигчәhәр дөӊнәд,

Дөрвн өдр, дөрвн хонгт торлцв

«Җаӊhрт» баатрмудын бәрлдәнә эв-арhас талдан теднә сул, сансарн

бәәдгинь медүлҗәнә.

Хальмг келн улсин «Бөк бәрлдән» геедрлго дорас өсч йовх баhчудт сурhмҗ

өгч, тусан күргҗ, өдгә цагт кергтә хүвнь болж ирлцҗәнә гиҗ би санҗанав.

Тегәд «Җаӊһр» дуулврт хальмг келн-улсин сурһмҗ өггдҗәнә. Бидн,

ɵсчәх күүкд-көвүд, эпос умшхларн, көвүд болхла, баатрмудла әдл чидлтә,

зөрмг, төрскндән дурта, нег-негндән дөӊгән күргҗ, үгдән күрдг, күүкд

болхла, Аһ Шавдла әдл, әрүн шагшавдта, цецн, сурһуль-эрдмтә болхар

седнәвидн.

Хальмг «бөк бәрлдән» кезән-кезәнәhәс нааран эндр өдр күртл хадhлгдад,

өдгә цагт мана Хальмг Танhчд эн наадыг давулна.

Мана Лаганск районд бичкдүдин спортивн школд бөк бәрлдәнә эв-арhиг

дасхчана. Өдгә цагт бөкин секцд далн шаху күүкд сурна.

Секцд сурдг күүкд хоорндан ни-негн бәәнә. Күүкд өдр болhн тәвсн күслән

күцәнә. Мана сурhульчнр олн зүсн марhанд йир шунмhаhар орлцҗ,

диилвр бәрәд, орн-нутгиннь нерән дуудулҗана. Тедн дунд нарт-делкән

спортын мастерин нер зүүдг Мингиян Семенов, Басн Боктаев, мана нег

hазра бөкнр Санҗ Каруев, Дольган Салыков, Б. Муджиков болн нань чигн

Эдн йоста залу, чидлтә, бат, чиирг, зөрмг болхиг «Җаӊһрин» баатрмудас

үлгүр авна.

«Җаӊhр» сурhмҗин аhу ик керг күцәнә, урн сәәхн келәрн, сәәхн кев-

янзарн, шагшавдын илт үлгүрмудәрн хальмг әмтнә зокал ямаран бәәсинь

медүлнә.

Сочинение на русском языке

Автор: Скрылева Александра, 14 лет

Язык: русский

Тема: Литературное народное творчество моего региона


Пензенская область, где я живу – многонациональный край. Наряду с

русскими, татарами и мордвой у нас также есть малочисленные

представители и других народов: греки, немцы, грузины, армяне.

У всех у них свои национальные традиции и, конечно, фольклор -

народное творчество. Его бережно хранят, передают из уст в уста от

поколения к поколению, а еще – изучают и записывают. Мне рассказывали

и наша учительница литературы, и наша библиотекарь, как во время

учебы в Пензенском педагогическом институте они ездили в

фольклорные экспедиции по деревням и записывали там песни, частушки,

сказки, легенды и предания.

На уроках литературы мы знакомились с литературным народным

творчеством нашего региона и заметили, что по своему жанровому

составу и мордовский, и татарский фольклор мало чем отличается от

традиционного русского, хотя, конечно, имеет и свои отличительные

черты.

В Пензенском крае были записаны мордовские календарно-обрядовые

песни, круговые песни, сказки, предания, легенды, песни – лирические и

эпические, пословицы и поговорки, детский фольклор. Известны

исторические песни о временах Ивана Грозного и о Степане Разине,

«Старинное предание о Тюште, царе и родоначальнике мордвы» и песни

мордвы-эрзи Пензенской губернии.

Среди татар, проживающих на территории нашей области, широко

распространены сказочные и легендарные истории книжного

происхождения. Например, татарская легенда о сотворении земли

рассказывает, что в давние времена, когда не было в мире ничего, кроме

воды, рыб и водоплавающих птиц, утка погрузилась в воду до самого

дна и вынырнула с комочком земли в клюве. Потом этот комочек стал

увеличиваться, и из него получилась земная твердь.

В татарских легендах и сказках живут Су-бабасы (водяной дед),

Су – анасы (водяная мать), Убыр (колдунья, ведьма), Бичура (кикимора),

а помощником героя часто оказывается конь. Также у татар

распространены частушки, плясовые и шуточные песни.

Русский фольклор в Пензенской области составляют былины, легенды,

старинные исторические песни, связанные с завоеванием Иваном Грозным

Казани, движением Разина и Пугачева, а также обрядово - календарная

и свадебная поэзия. Но эти жанры в наше время сохранились лишь в

письменных источниках либо в памяти совсем уж стареньких бабушек.

Даже моя бабуля не смогла припомнить ничего из перечисленного. А вот

сказки, бытовая, любовная и шуточная лирика живут в народе и по сей

день.

В нашем селе есть женский фольклорный ансамбль «Золотые россыпи»,

в котором поет и моя бабуля. Основу их репертуара составляют народные

песни («У зари-то, у зореньки», «Через темный лес высокий») и частушки,

которые так любят сельские жители: «Подарил старухе дед гоночный

велосипед! Бабка завела мотор – ищут бабку до сих пор!»


Бабушка знает частушек великое множество! Она со своими подругами

и сами сочиняют их! От бабули я узнала пословицы – на все случаи жизни! Как просто и

красиво говорится в них о любви к родной стороне: «Всякая сосна своему

бору шумит», «И кости по Родине плачут», «За морем веселье, да чужое,

а у нас горе, да свое», «На чужой сторонушке рад своей воронушке».

А как я смеялась, когда услышала от бабули в ответ на свою просьбу

отпустить меня погулять: «Нынче гуляшки, завтра гуляшки -

находишься без рубашки»! После этого я навсегда запомнила, что сначала

нужно сделать необходимые дела, и лишь потом идти гулять, развлекаться.

А какие сказки мне рассказывала бабушка в детстве! И про Ивана -

Царевича, и про Василису Прекрасную, и про Царевну-Несмеяну, и про

Емелю, и про Крошечку–Хаврошечку – всех сказок просто не

перечислить! Добрые, поучительные, они заставляли меня то плакать, то

смеяться, внимательно вслушиваясь в каждое слово: то устами моей

бабушки говорила народная мудрость, проверенная веками…

Кроме сказок, песен, частушек, былин, загадок, в наших краях

распространены легенды.

В пятнадцати километрах от нашего села находится город Сердобск.

История города, насчитывающая уже более двух веков, полна преданий

и легенд, из которых мне больше всего нравится одна…

Эту женщину, появившуюся в городе в 20-ых годах прошлого века и

поселившуюся в маленьком домике на берегу Сердобы, все называли

Графиня. Она была высока, худа и одета с головы до ног во все черное.

Она никогда ни с кем не разговаривала, проходила мимо людей молча, ни

на кого не глядя. Каждый день на закате она приходила на Лысую гору,

откуда открывался вид на все дороги, ведущие к Сердобску, и

всматривалась вдаль. Она кого-то ждет – поняли люди, и не стали ей

мешать. Только один человек нарушал уединение Графини, и она его

никогда не прогоняла: это был юродивый Коля. Он был немой, с

обезображенным шрамом лицом, заросший – люди его даже немного

побаивались, а Графине было все равно. Она почти не обращала на Колю

внимания, а он молча сидел у ее ног, пока она не уходила домой.

Однажды люди пришли на Лысую гору и увидели лежащего на земле

Колю. Он был мертв. В его сумке нашли письмо к какой-то Ольге, а на шее

обнаружили медальон с портретом красивой девушки. Увидев этот

медальон, Графиня вскрикнула и упала без чувств.

Оказалось, что этот медальон она подарила своему жениху, когда он

уходил на фронт в 1914 году. С тех пор она от него не имела известий, но

верила, что ее жених жив. Поэтому и приехала она в Сердобск - родной

для них обоих город.

Из письма, обнаруженного в сумке юродивого, стало понятно, что он и есть

тот пропавший жених, и он давно уже узнал свою Ольгу, но боялся ей

открыться: ведь он стал немым калекой, без гроша за душой…

Поняв, что теперь ее любовь потеряна навсегда, Ольга заболела и умерла от

тоски. Похоронили их с Колей рядом…

Эту историю в нашем крае передавали из уст в уста, а потом сердобский

краевед В.Передерин написал о ней в своей книге «Сердобск – город

моего детства».

Вообще у нас в Пензенской области очень бережно относятся к

народному творчеству. Сказки, предания, легенды, пословицы, поговорки,

потешки и прибаутки, песни, частушки собирают, изучают, записывают и

издают отдельными книгами. И это правильно: ни одно словечко из

наследия наших предков не должно пропасть: ведь это - наша история,

наша жизнь. Это – богатство, которое не измерить деньгами. Это - душа

народа, его сердце. Это – нить, связывающая нас с Родиной, ее историей

и традициями. Наши предки передали нам это бесценное сокровище, и

наша задача – сберечь его и передать своим детям.

Сочинение на диалекте лесных ненцев

Автор: Пяк Вернера, 15 лет

Язык: диалект лесных ненцев

Тема сочинения: « Мяай чеӆ мэта дил».

Мань четаң интернатхана диӆиңат, школахана шетчет классыхана

тохоӆкут. Мань недиˮ чуˮуна Таӆкаң᾽ выӊкна диԓе. Нешахадёй немяхадёй

совхоз тэхэна мансӆаңахаң. Ӊаӆка ыдяхадёй нешанч шеӆ ңупчики тэхэна

мансӆаңахаң. Мяˮай чеԓңэ матˮмаˮ-немяй, нешай, ңаӆка каса ыдяхадёй,

няхаӆ нятай ңаӆка апанай, манят. Мани’ нючатуң. Немяхадёй, нешахадёй

детԓиӊ ништухуӊ᾽ каԓтан ту, мани’ дёльше ӊаԓкамана пюнԓаштум᾽, дяԓиˮ

тонԓапёштут᾽, шахаӊ᾽ каникулна дяԓя” тӭвнадятˮ. Мякай каймян хаштут,

таңы ватамэй авкай маныман хаӊат. Немяди᾽ нюча ӊаймяханади᾽ куԓкаԓи

кынсу няңай мэштуш. Немяди ԓуши шотпяԓсу мэшту,катади ӊай понанта

дямитхай шотпяԓсутаˮ, ванԓутаˮ мэшту᾽ няӊнаˮ.

Маняˮ хомана катахана дюньшеԓештумаˮ. Немяхадюна, нешахадюна

хомана муну намтоԓта ңашкэңэ шичина ватапихиӊ. Нешади ненымана каса

нюхудёта чуˮукуӊ падеӆш ватапи, каса мансдян тапатампёхадя. Мань мяˮай чеԓˮ пон нянай, шейханай мэшту. Диӆимана дямпан куԓкаԓи хома шеԓ ӊычимеԓшту.

Мяна” чеԓ” поңкна ңаԓка праздникма’ тадя - чики няматаԓакуԓма дяԓя,

ними мячидёԓш мякна нена” няңна, ңыди ңысыхана диԓина” тома дяӆя

ңупчики виляшту.

Маня” чупей ңокна немяна пискан нойхана патташтума. Немяма хома деты

панытана хӭташту, праздникхана немяна хӭтмы паныдёна мэштума, тыӆи

мысымчоштума. Мани’ немяй’ нятапёштут’, ной панэй’ матамэхэна, куна

ңочакохона пат’тампё. Немяди хӭтмэта ной’ панымта’ няматаԓакуԓма дяԓя-

хана мэштута. Чики праздникма дёльше хома, вильңа, хамуӆта - хамуӆя,

кынута – кынуңа, няматаӆку, тыншаты, ӆямпяты. Мани’ куԓкаԓи’ ни” ной

паны’тэмсхы хыңиԓьштут’, дёльше хомана хӭтмы. Маня мяна чеӆхана

таԓьша шеԓма тадя - мячинта мячисыши ни кӭн. Праздникхана, дяԓям’

манысама дяԓяхананта, мячинта нешанты’ тэмтамы мячинсым ништума

мис, каԓина ңутаханана хӭтмӭтана миштума.

Маня” таԓьша шеԓма’ тадя” мякнана, мячидёԓта нешам хомана мячиӆап-

танаңата”. Неша нятуң ңысыхы” мячидёԓши’ мыԓичуң’ няна каматаштут.

Мансдетуң” дёԓьшемахататуң’, тытуң” хомана ка”амнадят”, токуша, дяха

хэԓ кыниԓендят”. Немяхадёй, нешахадёй неԓьшут чеймяштухуң, кимя

мячидёԓьш туты, маня” ыдяхадёй мяңкхадёй, куна ниԓий катай няң

шахаң товштамтуң ңэташтума. Мячидёԓчи тома неԓьня тым’ кыԓаны, дет-

тата пиԓины. Мячинчета” нешай’ дятапташтута, немяди’ ңай мякна дет-

дяӆты. Неԓьня мячинта каса мят чуны, путуң’ ни, ңашки” чуны. Немяй

недяй няң писанамч ңамптанңахаң. Нешаңы” мячинтахантуң’ ништу ман,

ңамым косыдяңата, шан дяԓяң шеңкнаңата. Каԓина нена таты диԓиң

шеңкашту.Мячина” писан’ някуң’ңамтнадят, шедя някуң нешай ңамтнай,

ва”ав деԓт мячинта вайсыку, кӭвханта нюча ни’ нюта, нюнши някуң не-

мяй, катай ңыдитуң’ шиняң’ ңамтнадят. Маня мячинчена шайтан ңатакуна

мэштума. Неԓьня кынюй каԓям’ ңадяпатны, чекехат пимы ңамсаң’ выдим,

чекехэт шайнты. Кимя шадянш дёльшей, писан кам ни кӭн, ңамоԓта нета

ңэтаны, пин ни дюԓкан. Маня” мячинта топ майпёштума, ниԓинай, катанай

топ дёльше тадёмшей майпёштума”. Нешаңы таԓьша шеԓтуң дику, мячита-

ханта ни мант, ңамэ тосан, шахаң кӭн”ңан. Шайндяш хитамахатантуң

дёӆимяшуты, куше’ диԓимэтуң, вачаты”. Шахаң мамптуң : «Кӭнңама”,

манӆе мячидёӆама», немяй тотуң нешант мячисы миты. Нешаң дилхана

наԓка мячисы – ты. Мансхаԓьмантуң’ неԓьня мяченчета” шайԓаптанайта,

Писан нунан, мячинта пин ни дюӆкан, немяй кычита, ңамӆата хинтамахат,

шеңкшаттуң’ миты. Тайныӆи чупей пин дюӆкнайна. Каймянтуң’ пут,

мячинчена” ништуна вачас, ништуна вивес. Мань мя”ай чеԓ” куше диԓима

дил нянай дёльше хома. Навың ңаԓпай, мань ниди” хомана ватапётдян,

мя”ай мюй хэлаку ңайты, нюча каса кайканай няташтонам. Мань пон ней

нятапёштуң.

Пытуң” ңу ши”ий нятапёты, пиԓи шахаԓт выңын ши”ий ни мит. Куԓкаԓи

дяң чеԓ” нешаңка пыта мянта чеԓ” нянанта дёльше хома.

Мань ңу таԓям манштут, нешахадёй, немяхадёй, ниԓий, катай дёльше хома,

вивита, шонштуң” лата неша. Чики тыԓи детӆиң вата ниңа, пытуң шеԓутуң мунуңа, выңкна нешай диӆинаны пон каӆитуң ватамтуң, дилтуң мэтты, нётапёты. Мань дёльше мя”ай чеԓы” хумудян”!

Сочинение на татарском языке

Автор: Ялалетдинова Алсу, 15 лет

Язык: Татарский

Тема сочинения: Халык авыз иҗаты – әдәби һәм тарихи мирасыбызның гүзәл бер хәзинәсе


ü Халык авыз иҗаты – әдәби һәм-тарихи мирасыбызның гүзәл бер

хәзинәсе ул. Без анда бик ерак гасырлар авазын ишетәбез, безнең чор

бизәкләрен дә күрәбез. Борынгы бабаларыбыз акылы, зирәклеге, моңы,

җорлыгы матур йолалар, гореф-гадәтләр тудырган. Балалар фольклоры

бездә туган җиргә, туган телгә сак караш уята, бөтен кешеләргә хөрмәт

тәрбияли. Мин аны милли тәрбиянең нигез ташы дип атар идем.

Үз милләтенең гореф - гадәтләрен, йола-бәйрәмнәрен, традицияләрен

яхшы белүче, аларны үтәүче, рухи байлыкларыбызны яратучы, саклаучы

балалар гына тыйнак һәм гадел, кешелекле һәм кунакчыл, ачык йөзле

һәм олы җанлы була ала.

Теләсә кайсы әдәбиятның нигезен кеше тормышы, чынбарлык, тарих

тәшкил итә. Язма әдәбият үзенең барлыкка килүендә, үсешендә һәм,

гомумән, яшәешендә, реаль чынбарлыктан тыш, мифологиягә һәм аеруча сүз

сәнгатенең аерым мөһим тармагы –фольклорга бурычлы. Чөнки матур

әдәбият алар нигезендә туган, үскән, күп материалларны һәм сәнгатьчә

фикерләүнең шактый гына ысулларын, чараларын алардан алган.

Матур әдәбият һәм фольклор гомер-гомергә бер-берсе белән

җитәкләшеп, үзара керешеп яшәгәннәр һәм яшиләр. Үз халкыңның баласы

булу өчен, аның гореф-гадәтләрен, җыр-моңнарын, әкият-дастаннарын, күп

гасырлык тарихын, әхлак, тәрбия тәртипләрен ана сөте белән сеңдереп үсү

кирәк. Борын-борын заманнарда, әле язу сәнгате туганчы ук, сәләтле

кешеләр төрле мәкаль-әйтемнәр, җыр-бәетләр, әкиятләр, мәзәкләр уйлап

чыгарганнар. Алар, телдән-телгә күчеп, әдәби яктан камилләшкәннәр,

шомарганнар һәм халыкның рухи хәзинәсенә әйләнгәннәр. Халык авыз

иҗаты – халыкның күңел көзгесе, ул көзгедә иҗаты – тарих чагыла.

Теге яки бу халыкның зирәклеге, акылы күбрәк авыз иҗатында

тупланган, һәм ул буыннаннардан буыннарга күчеп сакланып килә. Татар

халык иҗатының бик ерактан килгән һәм гаять тә үзенчәлекле тарихы бар.

Моннан мең ярым еллар элек үк татар халык иҗатының аерым үрнәкләре яки

аларның “кыйпылчыклары” төрле галим-сәяхәтче-елъязмачылар

игътибарыннан читтә калмаган. Шул еллар күзлегеннән караганда, кирәк

дәрәҗәдә, бик матур рәвештә ташка яки кәгазьгә теркәлгәннәр. Татар халкы

иҗаты шул заманнарда ук җитди игътибарга лаек икән, димәк, аның

эчтәлеге җәмгыять тормышында тоткан урыны да мөһим булган.

Әлеге хезмәтне язарга алынгач та, халкымның фольклор мирасын

барларга тырыштым. Кайберләрен кабат укыдым, кайберләре белән яңа

таныштым, ачышлар ясагандай булдым. Күп кенә чыганакларга мөрәҗәгать

иттем. “Энҗе чәчтем-энҗе җыям” сериясендә дөнья күргән китаплар аеруча

әһәмиятле булды. “Татар халык иҗаты. Хрестоматия” (2004) китабы зур

ярдәм итте. Мәктәп дәреслекләрендә бирелгән материалларны да яңадан

җентекләп укып чыктым. Безнең фольклорда саф милли жанрлар да бар.

Мәсәлән, мөнәҗәтләр. Күп еллар буе, бигрәк тә Октябрь революциясеннән

соң, мөнәҗәтләр фән һәм галимнәр игътибарыннан читләштерелгән. Янәсе,

аларда ислам дине белән бәйле хис-фикерләр өстенлек ала. Әмма изге һәм

нечкә хисләр белән сугарылган шигъри әсәрләрне халык күңел түрендә

гасырлар буе кадерләп түкми- чәчми саклап килгән, халкым үзенең рухи

байлыгыннан баш тартмаган.

Тикшеренү эшемдә татар халык авыз иҗаты әсәләренең кайбер төрләренә

үземчә күзәтү ясарга, халык авыз иҗатының тәрбияви ролен ачыкларга

тырыштым.

Халык авыз иҗаты әсәрләренең киң таралган һәм мавыктыргыч

төрләреннән берсе - әкиятләр. Аларның нигезендә халыкның тормыш

тәҗрибәсеннән туган зирәклеге, тапкырлыгы, өмет-хыяллары чагылыш

тапкан уйдырма ята. Әкиятләрдә начарлык, явызлык гаепләнә, гаделлек,

дөреслек яклана. Уңай геройлар идеаллаштырып бирелә һәм һәрвакыт,

явызлыкны җиңеп чыгып, үз теләкләренә ирешә. Әкият гаделлекне,

хаклыкны яклый, кешеләрне игелекле, мәрхәмәтле булырга өйрәтә.

Амбар төбендә икмәк бар,

Картлар сүзендә хикмәт бар.

Мәкаль һәм әйтемнәр –халкыбызның киң таралган хөрмәтле җимеше,

җәүһәре. Фольклорның бу төре иң борынгы ыруглык җәмгыятендә үк

булган. Ерак гасырлардан башлап, мәкаль халыкның аерылгысыз юлдашы,

киңәшчесе, үгет-нәсихәт бирүчесе булып килә. Аларда тормышның төрле

яклары, төрле өлкәләре чагылыш таба. Мәсәлән, кешеләрнең аралашып,

ярдәмләшеп яшәүләре мактала:

Киңәшле эш таркалмас.

Күпчелек кайда – көч шунда.

Безнең татар халкы тапкыр сүзе, бай теле, нурлы йөзе белән аерылып тора:

Тел белән сөйләнә кешенең сүзе

Сүзе яхшы булса, нурлана йөзе.

Мәкаль һәм әйтемнәр сөйләмдә күп кулланыла. Сөйләүче фикерен

мәкаль белән ныгытып барса, ул үзенең тел сәнгатен яхшы үзләштерүче

культуралы, белемле, сүз җаен белүче кеше икәнлеген таныта.

Дөнья катлаулы, алдыңа күз күрмәгән киртәләр әзерләп куя. Әнә

шундый киртәләрдән чыгу өчен, үзбаш уйларга өйрәтү нияте белән,

халкыбыз махсус жанр – табышмаклар иҗат итә. Кеше әйткәнне генә үтәп

йөрмә, кыенлыкларны үз уең белән дә җиңә бел, ди.

Аяксыз-кулсыз капка ача

Ача да капка артына кача. (Җил)

Табышмаклар күптөрле булалар. Алар тормышны танып белергә,

зиһенне үстерергә, хәтерне ныгытырга ярдәм итәләр. Алар кыска, җыйнак,

рифмалы. Кешенең уйлау, фикерләү сәләтен, зиһенне сыныйлар. Аны әйтүче

дә, җавабын табучы да үзен зирәк итеп күрсәтәсе килә. Табышмак җавабы

уйлау-фикрләү, чагыштыру-охшату аша табыла.

Бәла агач башыннан йөрми, адәм башыннан йөри дигән мәкаль бар.

Язмыш тудырган борчу-хәсрәтләрне әйләнеп тә үтә алмыйсың,

тапкырлыгың белән дә җиңә алмыйсың. Аңа каршы көрәшеп тә булмый.

Онытылмый, бетми торган борчу ул хәсрәт. Хәсрәт кешенең гомерен

кыскарта. Аны җиңеп булмый, ләкин җиңеләйтеп була. Җиңеләйтү чарасы

итеп халкыбыз җыр иҗат итә.

Җырында кеше үз хәсрәтен үзенә-үзе сөйләп юана. Татар җырлары

күбесенчә аерылу-кавышуга багышланганнар. Аерылуның күптәнгесе,

әлегесе һәм көтелгәне була. Кеше туганнарыннан аерыла, сөйгәненнән,

туган иленнән... Бу темага халык күп иҗат итә.

Алмалар өзәсеңме,

Җепләргә тезәсеңме,

Өзелгән алмалар кебек,

Аерылдык, сизәсеңме? – дип җырлый татар халкы. Җырлаучы алманың

өзелүендә үзенең яраткан кешесеннән аерылу вакыйгасын күреп ала.

Өзелгән алма үз ботагы белән бер вакытта да очраша алмый. Җырчы шуны

үз язмышы итеп җырлый. Хәер, ул алма кебек кибә, картая, ямьсезләнә

генә ала.

Әйе, халкыбыз җырлары искиткеч мәгънәгә ия. Җырдагы сүзләр

мәгънә өстенә мәгънә тудырырга сәләтле. Безнең әби-бабаларбыз хисне өчкә

бүлгәннәр. Ә хәсрәтнең (шатлыкның) дәрәҗәсе була, сәбәбе була, юану була,

дигәннәр. Кайбер җырга шуларның өчесен дә керткәннәр.

Әйтем, мәкаль, табышмак, җыр белән кешеләр тормышка

җайлашырга, яраклашырга өйрәнгәннәр. Ләкин шулай да тормышны алар

бөтенләй башкача итеп күрергә телиләр һәм, нигә без генә мескен булырга

һәм тормышка яраклашырга тиеш, әйдә тормыш үзе безгә яраклашсын,

диләр һәм мәзәкләр иҗат итәләр. Мәзәкләрдә уй моңа кадәр бер жанрдада

ирешелмәгән югарылыкка менә. Мәзәкнең эчтәлеген аңлау – андагы уй

матурлыгын күрү ул. Татар халкы, мәкаль белән мәзәк жанрларына

охшатып, мәзәкчәләр жанры иҗат итә. Н. Исәнбәт “Мәкальләр” исемле

китапларына күп санлы мәзәкчәләр керткән. “Мәзәкчә” дип исем бирүче дә

Нәкый Исәнбәт. Мәзәк һәм мәзәкчәләрнең һәркайсы тормыштан алынган.

Алар көлдерәләр дә, елаталар да.

Мәзәкнең эчтәлеге һәм персонажлары халык тормышының һәрбер

тармагына кагылып, һәртөрле кимчелекләрдән көлүләре белән күңелне

җәлеп итәләр. Бәлки шуңа күрәдер, мәзәкләр татар халык иҗатының бүген

дә актуаль һәм тормышчан төрләре рәтендә калалар. XX гасырның дөнья

тетрәтердәй вакыйгалары да мәзәкләрнең язмышын үзгәртмәделәр кебек.

Алар, үзләренең тормышчанлыкларын саклап, гаять актуаль жанрларның

берсе булып калалар.

Фольклорының байлыгын күрсәтүче бер бәйрәмне әйтеп үтәсем килә ул

- карга боткасы. Әби-бабаларыбыз бала вакытта матур итеп киенеп, өйдән-

өйгә кереп, ярмалар, йомыркалар җыеп, изге теләкләр теләп, авыл халкын

бәйрәмгә чакырганнар. Су буйларында, аланнарда казан асып, ботка

пешкәнче уйнап-җырлап, такмак әйтешкәннән соң, бергәләп ботка

ашаганнар, калганын каргаларга дип җир өстенә сипкәннәр.

Балалар фольклорының нигезендә халкыбызның үткәне, тормыш –

көнкүреше ята.Ул беркайчан да искерми торган мавыктыргыч сихри дөнья.

Халкыбызның тәрбияви, рухи азыгы белән сугарылган балалар

иҗади сәләтне үстерүдә дә илһам чишмәсе булып тора. Алар

үрнәгендә без үзебез дә әкиятләр, табышмаклар, шигырь – хикәяләр иҗат

итәбез, төрле мәкаләләр язабыз, төрле иҗади бәйгеләрдә катнашабыз.

Әкиятләр, табышмаклар, мәкаль-әйтемнәр һ.б. безгә акыллы, тапкыр

булырга, туган телебезнең образлылыгын, нәфислеген тоярга, фикеребезне

тулы һәм ачык итеп әйтергә ярдәм итә.

Ата – бабаларыбызның рухи хәзинәсен, гореф – гадәтләрен, йолаларын

һәр бала белергә тиеш. Милли бәйрәмнәр онытылса, кешеләрнең бер-берсе

белән аралашулары кими. Бәйрәмнәр, уеннар, йолалар безнең рухыбызны

ныгыталар, кешеләрне бер – берсенә якынайталар, дуслаштыралар һәм

милләтне, телне, әдәбиятны, саклап калауда ярдәм итәләр.

Сочинение на татарском языке

Автор: Абитова Камилла, 14 лет

Язык: татарский

Тема сочинения: “Халык җырлары – олы мирасыбыз”


ü “Халык җырлары – халкыбыз күңеленең һич тә

тутыкмас вә күгәрмәс саф вә рәүшан көзгеседер”.

Г. Тукай.

Заманында татар халкының яраткан, бөек шагыйре Габдулла Тукай

үзенең “Халык әдәбияты” дигән мәкаләсендә болай дип яза: “Халык

җырлары – безнең бабаларымыз тарафыннан калырган иң кадерле вә иң

бәһале бер мирастыр. Әйе, бу – кадерле мирас, кыйммәтле мирас! Мәгъмур

Болгар шәһәрләре, Болгар авыллары, бер дә булмаган төсле, кырылдылар да

беттеләр, эзләре дә калмады. Әмма менә бу кыйммәтле мирас дидекебез

халык җырларын туплар да ватмады, уклар да кадамады. Алар һаман да

халык күңелендә...., алар сәламәт әле, алар яңгырый әле. Халык җырлары-

ның шулай җәүһәр вә якутлардан да кыйммәтле бернәрсә булганы өчен дә

аларга әһәмият бирергә кирәк. Аларны югалтмаска иҗтиһад итәргә кирәк”.

Тукайның бу сүзләрне язуына гасырдан артык вакыт үтсә дә, аларның

әһәмияте һич кенә дә җуелмаган. Мең ел, йөз ел элек ничек булса, бүген дә

халкым җырдан-моңнан аерылмый, киресенчә, соңгы вакытта җырга ихтыяҗ

тагын да арта төште дисәм, ялгыш булмас. Идеаллар югалган, милләт

язмышы кыл өстендә торган болгавыр-болганчык заманда халык үзенең

тарихи юлдашына – җырга тагын да ныграк сыена төшә, чөнки милләтне,

телне саклауда җыр сәнгатенең роле искиткеч зур.

Безнең шөкер итәрлегебез бар: ярый әле язмыш җырдан-моңнан

аермаган. Бу очсыз-кырыйсыз мәңгелектә – хисапсыз борчу-мәшәкатьләре,

кайгы-хәсрәтләре белән тулы җир йөзендә без ялгыз түгел. Җаныңны бер

тынычландырасың килсә, күңелләрне юатырдай җырларыбыз бар, алар гел

безнең белән. Дәверләрдән – дәверләргә күчеп, безне “Әллүки”, “Зиләйлүк”,

“Уел”лар озата килә. “Юлга чыксаң, юлдашың үзеңнән яхшы булсын” дигән

дә халык, юлдаш итеп җырны сайлаган. Башлар ни генә күрсә дә, халкым

җырдан аерылмаган, хәсрәтләрен, өметләрен көйгә салган. Намусны җаннан

кадерлерәк санаган ир-егетләребез хәтта башлары киселер алдыннан да

җырлаган. Елар чакта җырлаган татар! “Җырлау” белән “елау” сүзләре

тикмәгә генә аваздаш түгелдер. Катлаулы язмышка дучар ителгән

милләттәшләр, әйтерсең, сөекле шагыйребез Габдулла Тукайның сүзләрен

кабатлаган:

“Җырлап торам, торган җирем тар булса да,

Курыкмыйм, сөйгән халкым бу татар булса да”.

Татар халкының җыр мирасы күп төсле бизәкләрдән тукылган келәмне

хәтерләтә. Җырларның хискә бай, мәгънәле нәфис сүзләре, тылсымлы

музыкасы халыкның рухи байлыгын күрсәтә һәм аның тиңдәшсез талант

иясе булуын раслый. Аларда татар халкының көнкүреше, йолалары, хезмәт

бәйрәмнәре, гореф-гадәтләре, күңел ачу һәм башка традицияләре чагыла.

Кеше, туу белән, җыр дөньясына кереп китә, ягъни бишек җырларын

тыңлап юана. Кеше тормышында бишек җырларының урыны дәрәҗәле.

Һәркем аны, сабый чакның якты истәлеге итеп, гомеренең соңгы көннәренә

хәтле күңел түрендә саклый. Ул җырлар газиз ана, туган ил, туган тел кебек

изге төшенчәләр белән бергә йөри. Бу табигый да, чөнки бала шигъри

матурлык, әнкәсенең йөрәк җылысы, үз халкының рухы, туган теле белән

тәүге кат шушы бишек җырларында очраша. Сөекле шагыйребез әйткәнчә:

“Иң элек бу тел белән әнкәм бишектә көйләгән,

Аннары төннәр буе әбкәм хикәят сөйләгән”.

Хәзерге чорда, тормыш-көнкүреш, бала тәрбияләү шартларының үз-

гәрүе нәтиҗәсендә, бишек җырларына игътибар кими төшсә дә, ана, күңеле

белән балага якынаерга теләсә, әлбәттә, бишек җырларына мөрәҗәгать итми

калмый. Күп кенә җырчылар да, үзләре әни булгач, бишек җырларын махсус

өйрәнүләрен әйтәләр, чөнки бишек җырлары сәхнәгә чыгып җырланмый,

алар ана белән бала икәүдән–икәү генә калган вакытта башкарыла. Шуңа

күрә эчкерсезлек, назлылык, ягымлылык, йөрәк җылысы хас бу җырларга.

Әлли-бәлли ит, улым,

Карлыгачым-былбылым,

Тыңла минем сүземне,

Я, йом инде күзеңне...

Бу җырларны тыңлаганда, бишектә ятмасаң да, әкрен-әкрен генә

күзләрнең йомыласы килә. Бәбинең тәмле итеп мыш-мыш сулавына

кушылып, рәхәтләнеп, салмак кына җыр агыла, өйгә шатлык, бәхет тарала...

Шулай бишек җырларын тыңлап, дөньяга күзе ачыла адәм баласының

һәм инде соңгы сулышына кадәр җырдан аерылмый ул. Үсә төшкәч, уен

җырларын, бәйрәм-йола җырларын, “Әпипә”, “Әнисә”, “Бие-бие, Хәйбулла”

“Аллария-ләрия”, “Кәрия-зәкәрия”, “И дүдәме, дүдәме” кебек бию

такмакларын да күңеленә сеңдерә. Тора-бара шаян җырлар, мәхәббәт

җырлары, дуслык-туганлык, мәҗлес җырлары, гомер агышы, яшәү кадере,

туган як, сөйгән яр турындагы җырлар да үз урынын ала. “Су буйлап”, “Олы

юлның тузаны”, “Озата барма”, “Ком бураны”, “Мәдинәм, гөлкәем”, “Дим-

дим”, “Алмагачлары”, “Сания апа”, “Күн авылы көе”, “Арча” көйләре

кемнәрне генә битараф калдырыр икән! Бу җырлар эш вакытында да, ял

иткәндә дә, юлда барганда да башкарыла, аларның асылында һәркем

күңеленә хуш килгән, һәр кешегә дә якын булган эчке кичереш, уйлану, хис-

тойгылар ята.

Халык җырлары үзләреннән үзләре тумаган, аларны кемнәрдер уйлап

чыгарган, башлап җырлаган, димәк, аларның авторлары булган. Һәрбер җыр

халык җыры булып китмәгән әлбәттә. Бары моңлы, халык күңеленә үтеп

кергән җырлар гына телдән-телгә күчеп, шомара барган һәм камилләшеп,

бүгенге көнгә кадәр сакланып килгән. Күп кенә халык җырчылары җырлар-

ны әби-бабаларыннан ишетүләре турында әйтәләр, димәк буыннар

бәйләнешен тәэмин итүче сихри бер көч тә икән әле ул халык җырлары!

“Бу җырны әнием (әтием) бик яратып тыңлый (җырлый) торган иде” дип

истәлекләргә бирелмәгән кешеләр бик сирәктер ул.

Халыкның җыр хәзинәсен өйрәнеп, әлеге мирасны халыкка кире

кайтару юлында армый-талмый хезмәт иткән чын мәгънәсендә халык

җырчыларыбыз шактый күп. Әйтик, Илһам Шакиров, Әлфия Авзалова,

Фәридә Кудашева, Рафаэль Ильясов, Айдар Фәйзрахманов, Ания Туишева,

Рәшит Әхмәтҗанов, Мирсәет Сөнгатуллин һәм башка бик күпләр. Халык

җырларын җиренә җиткереп башкаручылар арасында яшь җырчыларның

булуы да күңелне сөендерә. Ел саен үткәрелеп килүче “Татар моңы”

конкурсы да халык көйләрен - “тутыкмас вә күгәрмәс саф вә рәүшан

көзге”дәй мирасыбызны күз карасыдай саклап, киләчәк буыннарга

җиткерүгә үз өлешен кертә.

Татар халкының җыр чишмәсе чал гасырлар түреннән агып килә.

Юлында карурманнар, биек тау кыялар очраса да, туктамаган ул чишмә,

үзенең сихерле моңнары, тылсымлы авазлары белән кешеләргә куаныч,

юаныч, дәрт биреп, һаман челтерәп аксын, һаман җырлана торсын,

халкыбызның мәңге бетмәс хәзинәсе булсын иде!

Сочинение на армянском языке

Автор: Ашот Гимишян, 17 лет

Язык: армянский

Тема сочинения ü

Ավանդույթներն իմ գյուղում


1829 թվականին ավարտվեց ռուս-թուրքական հերթական պատերազմը։Արդյունքում կնքվեց ու կյանքի կոչվեց Ադրիանապոլսի հաշտության պայմանագիրը։Վերջինիս տասներեքերորդ կետով սահմանվեց փոխադարձ գաղթի իրավունք․ «Թուրքահպատակ հայերը կարող են տասնութ ամսվա ընթացքում տեղափոխվել Ռուսաստան»։ Մինչև 1830 թվականը շուրջ 75-80 հազար հայ Էրզրումից,Կարսից,Բայազետից գաղթեց Անդրկովկաս, որի սևծովյան առափնյա մասերը (Ախալցիխե և Ախալքալաք քաղաքների հետ միասին) վերոնշյալ պայմանագրի երկրորդ կետի համաձայն անցան Ռուսաստանի կայսրության կազմի մեջ։

Այս տարիներին Ախալցիխեի շրջանում հիմնվեց մոտ 15 հայկական գյուղ, որոնցից մեկի՝ իմ հայրենի Մեծ Պամաճի հիմնադիրները Էրզրումի նահանգի Վերինգեղ բնակավայրի բնակիչներ էին։Գաղթը շատ բան էր խլել նրանցից․հայրենիք, տուն, տեղ, տանիք, շարժական ու անշարժ գույք։Իրենց հետ կարողացել էին փախցնել լոկ սուղ կենսական անհրաժեշտության իրեր, ձեռագիր Ավետարաններ, որոշ թանկարժեք զարդեր և հայկական համով-հոտով ավանդույթներ։Որպես նոր բարգավաճող գյուղի բնակիչներ իմ նախնիները շատ մեծ կարևորություն են տվել հարսանեկան ավանդույթներին։Բնականաբար, ժամանակի ընթացքում հարսանիքը ձերբազատվել է շատ մանրամասնություններից, հարմարվել է զարգացող մարդ տեսակի կենսապայմաններին ու մտածողությանը, սակայն հիմնական կորիզ կազմող հետաքրքիր ավանդույթները այժմ էլ՝ երկու հարյուր տարի անց, պահպանվում են։Հին ժամանակներում մեր գյուղում, սովորության համաձայն, «դրսից» աղջիկ չեին բերում, այսինքն հարսնացուն պետք է լիներ նույն գյուղի բնակիչ։Համաձայնությունը ստանալուց հետո կատարվում էր «Խոսքկապ» կոչվող արարողությունը, այնուհետև՝ «Նշանադրությունը»։ «Հալավօրհներքի» ժամանակ օրհնվում էին հարսի ու փեսայի մատանիները։Բուն արարողությունից երկու օր առաջ փեսայի տանը հարսանիքի հացն էին թխում։Այս ծեսը կոչվում էր «Տաշտադրեք»։Հարսանիքի օրը տեղի էր ունենում «Հարսի կոշիկի

մի զույգի գողություն»։Կոշիկը վերադարձվում էր երկարատև բանակցություններից ու գումար վճարելուց հետո միայն։Հիշարժան ավանդույթներ են նաև նորապսակների ուսերին լավաշ գցելն ու ափսե կոտրելը։Այնուամենայնիվ հարսանիքի հետ կապված ամենագեղեցիկ արարողությունը, ըստ իս, եղել է և մնում է եկեղեցում մատանիներ դնելը։Այն գալիս է հնուց և խորհրդանշում է հարսի ու փեսայի անխափան միությունը։Հնուց է գալիս նաև նորածինների հետ կապված մի այսպիսի հետաքրքիր ավանդույթ․երեխային ցույց չտալ կողմնակի մարդկանց մինչև չլրանա նրա ծնվելու քառասուն օրը։Մենք ունենք արդեն ավանդական դարձած տոներ, որոնք եկել են դեռևս հեթանոսական ժամանակներից։Չնայած այդ փաստին, ժողովրդի կողմից ընդունվել և հաճույքով նշվում են նաև հիմա։Այդպիսի տոներից են «Տրնդեզն» ու «Վարդավառը»։Առաջինը տոնում ենք փետրվար ամսին․եկեղեցու բակում վառվում է կրակ, որի վրայով պետք է ցատկեն երիտասարդները, որպեսզի զերծ մնան չար ոգիներից։Երկրորդը՝ ամռանը։Այդ օրը մարդիկ ջրում են միմյանց ու պատահական անցորդներին։Հարկ եմ համարում գրել նաև քրիստոնեական «Զատիկի» մասին։Այն իմ և իմ համագյուղացիների ամենասիրելի տոնն է։Զատիկի օրը մենք ձու ենք ներկում ու կռվեցնում միմյանց հետ։Հարևան գյուղում անցակացվում են ըմբշամարտի արդեն ավանդական դարձած լայնամասշտաբ մրցումներ։Զատիկին հաջորդող երկուշաբթի օրը կոչվում է «Մեռելոց»։Այն ընդունված է որպես հանգուցյալների հիշատակին նվիրված օր։Մեռելոցի օրը հարազատներն օրհնել են տալիս գերեզմանները և դրանց վրա խունկ ծխում։

Ընդհանրապես մենք՝ հայերս, ունենք բազմաթիվ գեղեցիկ, հետաքրքրաշարժ, ընդհուպ մինչև առեղծվածային ավանդույթներ։Հպարտանալու առիթ, անշուշտ, ունենք, սակայն պետք է հաշվի առնենք նաև, որ ստեղծված պատմաքաղաքական իրադրության մեջ ավանդույթների ու մայրենի լեզվի պահպանության խնդիրները դրված են շատ սուր։Երկու դեպքում էլ պարտավոր ենք ցուցաբերել առավելագույն զգուշություն, քանզի գործ ունենք մեր նախնիների կողմից դարերով ստեղծած ու արյան գնով պաշտպանած գերագույն արժեքների հետ։Քաջ գիտակցելով այդ ամենն ու զգալով հարցի կարևորությունը ես, որպես երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչ, ասում եմ․

- Մենք սիրով ենք պահպանում այն ավանդույթներն ու տոները, որոնք տարագիր պապերս իրենց կյանքի գնով են փոխանցել մեզ։Մեր գյուղն այսօր հազվագյուտ օրինակ է ճշմարիտ հոգեւոր հարստության

և այնպիսի հասարակության, որին հաջողվել է պատսպարել հին ավանդույթները, մշակույթը, կրոնը։Իսկ ինչ վերաբերում է մեծահասակների հանդեպ հարգալից ու հոգատար լինելուն, կարծում եմ, որ դա մեր՝ էրզրումցիներիս գենի մեջ է։